Ən son

Ailədə konfliktin olması hər iki tərəfdən asılıdır

10 Fevral 2020 - 14:10

Çox təəssüf ki, cəmiyyətmizdə ailə tərbiyəsində boşluqlar olur. İnandırım ki, o boşluğu elə özmüz yaradırıq, xanımlar və kişilər. Birinə deyəndə ki, uşağı vurma, təpinmə, İslamda belə yazılıb, elə yazılıb, filan şey yasaqdı, adama ən yumşağı qayıdıb deyirlər, evli deyilsən bilmirsən, hələ qorx ki, övlad özmündü, özüm bilərəm deməsinlər.. Problemin ailələrdə olması danılmaz və qaçılmazdı, sadəcə buna gərək hazır olasan, emosiyalara qapıldın, vay o adamın halına.

Yenə də hər zaman problem gəlsə də, problem yaşansa da çıxış yolları mövcüddur. Evləndikdən sonra, ayrılıq problemin həlli heç zaman ola bilməz, bəlkə də boşanma problemin hədəfidi. İslamda boşanma barədə deyilib, Allahın bəyənmədiyi bir icazə verilmiş yoldur. Ilk öncə bilmək gərəkdir ki, hər ikisi - həm evin xanımı və həm kişisi - insandır, hərəsinin öz aləmi, istəyi və ən başlıcası - hüquqları, bir-birinin boynunda haqları var. Düzü, ailə arası münasibətlərin tənzimlənməsində üçüncü qüvvənin iki şəxs arasında problemi həll edilməsi çox və çox çətin mövzudu, ona görə ki, problemin nədən baş verməsi bir sirr olaraq gizlədilə bilər. Üçüncü şəxsə qalır məsələnin həllinin müsbətə doğru səylərini əsirgəməsin. Əgər problem yaşanırsa, ilk öncə problemin həllini tapmaqda hər iki tərəf maraqlı olmalıdı, ən azı bir məsuliyyət hiss edib, ətrafdakıların onlara nə qiymət verəcəklərinə, öz insafları qarşısında nə durumda olacaqlarını fikirləşməlidilər, övladları varsa, övladlarının onların münasibətlərinə diqqət etmələrini göz önünə gətirməlidilər, valideynləri varsa, valideynlərindən utanmalıdılar, qonşu, qohum, əqrəba, təbii ki, dindarlığa iddialıdırlarsa, bir Allah qarşısında xəcalət çəksinlər. Digər tərəfdən, maraqdan başqa səy etməlidilər, deyilən, üslub və metodikalardan istifadə etsinlər. Bu barədə İslamda, milli-mənəvi dəyərlərə söykənən mənbələrdə qeyd olunub: İslami ədəbiyyatda ailə daxili disqarmoniyasının psixoterapiya bölməsinə aid mənbələr var. Misal olaraq, əgər İslami ədəbiyyatda kişinin evə daxil olduqda “salam aleykum” deyərək daxil olmasını vurğulayırsa, əfsuslar olsun ki, problemin həllində marağı olan adam bunu etmir. Deməli problemin həllində maraq yoxdur. Belə adamlar gərək bilməlidirlər ki, problem bununla həll olunmur, bəlkə də əksinə, şişir. Misal olaraq, hər birimiz oxumuş olarıq, İslamı mənbələrdə qeyd olunub, evin kişisi ki, evə daxil oldu, “ayaqqabısının çirkini evə daxil olmamış təmizlədiyi kimi” evə də daxil olanda gülərüz, sanki evdən qıraq “he çnə baş verməmişdir” kimi olması gərəkdir. Səbəbi də izah olunub, qoy xanımlar inciməsin, xanımlar incə məxluqdular və çöldə olan problemlər onlara aid deyil, yəni o məsələ həll olunmayınca “ailədaxili polemikalar” qaçılmazdı və çölə aid olan problem evdə “partlayacaq”. Kişilər gərək ayıq olsun.

Başqa bir misal, övlad tərbiyəsinə aid olsa da, çox təəssüf ki, biz müsəlmanlar buna riayət etmirik. Misal üçün, övlada vaxt ayırmaq, övladın başını sığallamaq, onunla uşaq kimi olmaq, ilk hədiyyə verəndə qız övladı ilə başlamaq və sairə. İnandırım elə problemidə, bunu etməməkdən, sənə göz dikən, səni evdə böyük, valideyn sayan, sənə ehtiyac və imdad gözü ilə baxanların qəlbində kini elə özümüz salırıq. Adi misal - siqaret çəkmək. Mən misal olaraq deyərdim, möminin siqaret çəkməsi, fasiqin içki içməsi kimi bir anlamdı. O da tərgizmir, bu da. Fərq nədədi? Amma siz təsəvvür edin ki, evin kişisi siqaret çəkir, adam düşünür ki, vay onun

xanımının halına. Bir insanın ki, işində-gücündə insanlarla münasibəti olur və ağzından tütün iyi gəlir, sizcə adamın alış-verişi baş verərmi? Adi biz kişilərin özlərinə ətir vurmaması. Axı İslamda bu barədə deyilib, kişinin özünə ətir vurması, mömin özünə borc bilməlidi. Müsəlmana deyisən, siqareti nə Rəsulmuz Muhəmməd (s) və nə heç bir İmam (s), nə özünə hörmət edən şəxs çəkmir. Deyirlər biz onlar kimi ola bilmərik.

Siqaret və kişi - çox ağır movzudu. Buna ayrıca bir vaxt və məkan istir. Kişilərə aid mövzu kifayət qədərdi, xanımlar da əlboş durmurlar, sadalasaq hər iki tərəfin mənfi hərəkətləri kifayət qədərdi və belə problemləri məhz onlar özləri yaradırlar. Problem sırf aiddir hər iki tərəfə, hər ikisi də problemin həllində maraqlı olmalarını özlərinə borc bilməsindən, bütün məsələlərdə həll oluna bilər.

Ailədaxili problemlərin həlli və onlara baxış bucağı müxtəlifdi, onlardan biri rasional və tərbiyəvi üsuldu. Bu baxış bucağının tərəfdarları ailə daxili problemlərin yaşanmasında həyata və ailəyə məntiqsiz münasibətin, ailə qanunlarının real düşüncələrin əsasında olmamasında görməsidi, buna bəzi müəlliflər “çütlülük və ailə əfsanələri (mif)” termin ilə işarə ediblər. Məsələyə olan bu baxış əslində problemin həllində rasionallığın ilk mərhələsinin bərpasını, əşyalara şüurlu qiymət və yaşanan problemlərin praktiki həlli, romantik gərginliyin, hər iki tərəfin ailənin inkişaf və ailədaxili münasibətin qanunları barədə məlumatlandırılmasını nəzərdə tutur. Psixoterapiyada nəzərdə tutulan rasional baxış əslində məntiqi yanaşmadan ibarətdi. Düzdür, bizim zamanmızda psixoterapevtlər ailə arası münasibətlərin tənzimləməsində mütəxəssis sayılırlar, lakin nəzərnizdə bir iki məqamlara toxunum. Ailə qurulmasında irrasional, yəni məsələnin həllində düzəlməli olan düşüncə tərzi bunlardan ibarətdir, bunlara yuxarıda deyildiyi kimi mif, əfsanə deyilir:

1) Ömürlük məhəbbət barədə mif – həyat yoldaşım məni daimi istəməlidi, hətta mən bezdirici olsam da;

2) Məhəbbətin ecazkar gücü barədə mif – məhəbbət əslində bütün problemləri həll etməyə qadirdi, əsas odur ki – bir-birimizi istəyək, qalanı düzələr;

3) Xaricdən emosiyaların determinasiyası barədə mif – emosiyaları mənə başqa adamlar verər, “mənə sığal çək”, “məni xoşbəxt et”, mən öz emosiyalarıma cavabdehlik daşımıram;

4) Tamamilə sözbəsöz ifadələrin absolut olması barədə mif – bəziləri “bütün fəlakətdir”, bəziləri “əntiqədir”, üçüncülər “tamamilə ağılsızdılar” və sairə məntiqsiz ifadələr;

5) “göz gözə, diş dişə” əfsanəsi – nə qədər tərəf müqabilim mənə ziyan etdi, mən də elə edəcəm, intiqam alacam;

6) “qəddar tale”, “bəxtin gətirməməsi” kimi miflər – nəyə görə bu, baş verməli idi, mən buna layiq deyiləm.

İnsanlar ailə quranda ailə qurmağı mifə, əfsanəyə döndərirlər, ideal bir kompleks yaradıllar. İlk öncə bilmək lazımdı, dinamiklik vacibdi. Həyatı ağ-qara görmək sadəlövhlük olardı, rəngarəng görmək tələb olunur. Münasibət nədir? Təbii ki, sözlərdən, işarədən ibarətdir. Adi dediymiz sözə fikir verməyəndə, aləm qarşır bir-birinə. Misal, xanım yoldaşının qəzet oxuduğu halda övladlarının məktəb olayları barədə danışır. Xanımının sözlərinə etina etməyən kişi oxumağı davam edir. Problemləri yaradan amillərdən biri də işlətdiymiz sözlər ola bilər, misal olaraq “həmişə gec gəlisən”, “heç vaxt kömək etmisən”, “evdə həmişə qarışıq olur”, “mənim dediklərimi həmişə yaddan çıxardırsan”, “mən dedim də sənə”, daha kobudları kimi “özündən fors açma”, “sənə dözə bilmirəm”, “dözülməzsən”... Xırda yalanlar: “indi 5 dəqiqəyə gəlirəm, oradayam” (əslində bəlkə də 1 saat gecikirsən)... “sən bunları mənə gülmək üçün edirsən”. Misal üçün, xanım deyir “biz nə zaman istirahət edəcəyik?”, kişi isə cavab olaraq “kanalizasiya partlayıb” ... yersiz və aidiyyatı olmayan cavablar, bəlkə də ilk öncə bütün konfliktlərə yol açır. Kişi evə zəng vurur ki, evdə narahatçılıqlar olmasın, lakin həyat yoldaşı niyə və nə üçün gec qaldığını soruşur, təbii ki, gələn dəfə artıq kişi zəng vurmaya da bilər. Misal, kişi yorğun evə daxil olur, bu zaman həyat yoldaşı onun düşüb çörək almasını istəməsi yersiz olar, insan nəfəs almamış ona buyurmaq adama acıq gətirər. “Sən təzə köynək almısan?!” kəlməsinin kinayə ilə deyilməsi kimi səbəblər göstərmək olar. Sadalamaqla qurtarmaz ... Misal üçün hər iki tərəfin çatışmayan cəhətlərində biri də bir-birinə qulaq asılmaması və tənqid etmələridi. Məsləhət olunur ki:

1) əks tərəfi dinləmək;

2) əks tərəfin sənin eşitməsinə işarə etmək və onun dedikərini hörmətlə qarşılayırsan, hətta onun fikirləri ilə razı olmasan belə;

3) soruşasan ki: “Biz vəziyyətin yaxşılaşması üçün nə edə bilərik?”;

4) məsələnin həllini bildirmək, özünün bu problemin aradan götürülməsi və yaxşılaşdırılması barədə fikirlərini bölüşdürmək.

Şikayətlər çoxdu, misal olaraq onlar və onların həlli istiqaməti:

1) mənə komplimentlər demir – hər gün ən azı bir kompliment deyəcəm;

2) mənə öncədən demədən evə adam dəvət edir - əvvəl 3 saat qabaq edirdin, bundan sonra edəcəm;

3) mənə ev işlərində kömək etmir – bundan sonra çalışıb edəcəm;

...

Düzgün olmazdı, əgər biz “səni heç maraqlandırmır, mən nə edirəm”, daha doğru olardı, əgər “sən demək olar ki, heç soruşmursan, mən bütün günü nə etmişəm” desək. Misal olaraq, “sən çalışırsan məni alçaldasan” ifadəsini “pis avtomobil sürdüymə görə, sən məni bizim dostların yanında tənqid edirsən” əvəz olunması məsləhət verilir.

Ailədə və cəmiyyətdə taktika barədə bir-iki kəlmə də deyim:

1) həyat yoldaşın barədə maraqlanmaq - əgər yaxşı münasibət istəyiriksə, gərək ömür-gün yoldaşımızı daha yaxşı öyrənək, yəni düşüncələrini, marağını, nəinki müsbət, hətta zəif nöqtələrini belə bilmək gərəkdir – bir sözlə, tamamilə öyrənmək və anlamaq. Əgər biz sırf öz problemlərmizlə maraqlansaq, insanlarla kontakt yaratmaq çox çətin olar.

2) əks tərəfi dinləməyi bacarmaq – insanları dinləmək onlarla kontakt yaratmaqda daha deyərlidi nəinki danışmaq. Xanımın taktiki olmasını demək olmaz əgər ər evə daxil olmamış, bütün problemləri onun üzərinə atsaq, qonşuluqda ölən var, çörək yoxdur, uşaq yıxıldı, məktəbdə pis oxuyur və sairə. Belə hallarda kişinin qulaq asıb və öz fikirlərini cəmləmək qalır. Taktiki oduru ki – gərək qarşı tərəfi dinləməyi bacarasan, sonra kifayət qədər vaxt edib bütün problemləri müzakirə edesən.

3) Əks tərəfi maraqlandıran mövzu barədə danışmaq bacarağı – bəzi hallarda dinləyənin diqqəti bir o qədər olmur. Danışan əmin olmalıdır ki, onu dinləyən həqiqətən ona qulaq asır. Ona görə çalışmaq lazımdı ki, dinləyicini onu maraqlandıran mövzu barəsində söhbət istiqamət alsın.

4) Tənqid zamanı diqqətli olmaq – bəzi vaxtlar tənqid “bumeranq” kimi tənqid ediciyə də qayıdır. Əgər biz tənqid ediriksə, əmin olun o tənqid sizə də qayadacaq. Misal, əgər xanım desə ki, “özünə bax, üst-başın nə gündədi”, bu zaman “get özünə bax” kimi ifadə səslənər. İfadə elə deyilməlidir ki, onun kamalna toxunmasın, yalnız onun özünün özünü tənqidinə yol açsın. Tənqid birbaşa olmamalıdı, onu tərifləmək sonra lazımdı;

5) Əmr etdikdə ehtiyat etmək - əksər insanlar onlara əmr ediməsini xoşlamırlar, kimsə onlara onların borcları barədə, bir-birinə hörmət olunan ailədə ailə məsələlərində göstəriş verilməsini xoşlamırlar;

Misal olaraq, əgər evdə çörək yoxdursa, və bu zaman evə daxil olan ərə xanımın deməsi “get çörək al!” düzgün deyil, burada “çörək ala bilərsən?” kimi ifadə ilə əvəz olunmalıdı.

Başqa misal, ərin “düyməmi tik!” yox, məhz “sən düyməmi tikə bilərsən – səndə daha yaxşı alınır?”

6) Öz səhvlərini anlamaq. Əgər zamanında biz öz səhvlərmizi anlasaq, bütün ailədaxili problemlər baş verməzdi. Əgər səhv olmayan bir şeyin səhv olaraq vaxtında qəbul etsək, biz

konflikt situasiyanı ələ keçirtmiş olardıq. Misal, xanım 100 manat itirib və yoldaşına bu barədə danışır, kişi cavab olaraq “sən elə bilirsən, bizə göydən pul gəlir?”. Əgər xanım bu hadisəni təqsirkar kimi ifadə etsə idi, ərindən ona “olan şeydir!”, “keçmiş olsun!” kimi ifadələr eşidərdi.

7) Tərifin arxasında. Əksər hallarda xoşumuza gəlməyənlər barəsində biz gileylənirik. Və əksinə, əgər xoşumuza gəlirsə, biz tərifləyirik. Əslində bunlar taktiki cəhətdən əksinə olmalıdı.

8) Əks tərəfin yerində özünü hiss etmək. Hər mübahisəli məsələlərə baxış müxtəlif ola bilər. Misal, kişi şam yeməyinə gecikib və xanımı gözləyirmiş. O, yorğun, əsəbi, fikirli halda yeməyi yarımçıq qırağa qoyur. Bu zaman xanımı bunu işarə olaraq diqqətsizlik kimi qəbul edir. O bilmir, onun işində nələr olub, onun fikrindən çıxmır, bu zaman kişi də anlamır ki, xanımı onun üçün dadlı yemək bişirib, əziyyət çəkib. Əgər bu zaman hər iki tərəf bir-birilərinin yerində özlərini təsəvvür etsələr, konfliktdən qaçmaq olar.

9) Mübahisə etməmək. Mübahisə problemi həll etmir, bəlkə də onu daha da şişirdir. Mübahisə etməmək, əslində demir: “tamamilə susmaq” - əslində “mübahisədən yüksək olmağı” nəzərdə tutur. Biz əks tərəfə desək, bizdə bu adət olub: “sən haqsızsan!”, biz ona ağılsız, pis olduğunu deyirik. Bu zaman bizim fikirilərmizi qəbul olunmasında haqlı da olsaq dinləyicidə çətinlik yaradırıq. Misal, xanım yoldaşına uşaqları bazar günləri istirahətə aparılmasını təklif edir, bu zaman kişinin həmin yerdə bir problemin olmasını söylədiyi zaman, xanımnın ordan həmin problemin olmadığnı qəti yox deməsi konflikt yaradır. Taktiki səhv ondadır ki, əgər təklifə etiraz edildisə, qətilik göstərmək problemi yaşadır.

10) Gülümsəmək. Gülərüz olmaq konfliktin yaranmasının qarşısını alır. Birinin gülümsəməsi zamanı, kiminsə mübahisə, dava-dalaş salması aradan itir. Misal olaraq, avtobusda yolçuları uzun yol üzür, lakin onlardan biri deyib-gülən olsa yol boyu yolçulardan qəm-qüssə aradan gedər.

Misallar və üsullar çoxdur, problemlərin yaşanması yuxarıda deyilənlərdən ibarət deyil, hər bir ailə məxfidi, onun problemlərinin qaynağını yalnız ailəni təşkil edənlər bilə bilər. Burada nəinki mənəvi və hətta fiziki münasibətdəndə irəli gələn problemlər ola bilər. Hər hansı problemin aradan götürülməsi, həyatda hər hansı bir problemlə qarşılaşdığmız zaman həll etmək üçün dəyərlərə ehtiyacmız var. Kimiləri bu dəyəri ata-baba üsulunda, ailədə psevdo uydurma deyər kimi görür. Bu barədə İslam qaynaqlarında deyilib, elmi kitablarda incəliklərinə varır. Arzu edirəm, bütün müsəlmanlar dinini tam tanısınlar, ailə qurana qədər yox, məhz sonradan lazımı dəyərlərə söykənsinlər.


 

Ələsgər Rüstəmov, İmam Sadiq (ə) adına İslam Maarifi Akademiyası, «Dəyərlər» Jurnalistika Məktəbinin məzunu