Ən son

<P align=justify>Islamda elm və təhsil</P>

11 Noyabr 2009 - 11:26

Islamda elm və təhsil

Bəşəriyyətin daş dövründən və mifoloji təsəvvürlərdən elm və sivilizasiya mərhə-ləsinə gəlib çıxmasında iki böyük amil mühüm rol oynamışdır və şübhəsiz, həmin amillər bundan sonra da inkişaf və tərəqqinin mənbəyi kimi çıxış edəcəkdir. Bu amillər aşağıdakılardır:

1. Ehtiyac

2. Maraq hissi

Onu da deyək ki, göstərilən inkişaf və tərəqqi heç də asanlıqla və birdən- birə baş verməmişdir. Qədim dövrlərdə bu gün adi görünən elmi və texniki biliklərdən əsr-əlamət yox idi və ona görə insanların həyatının bütün sahələrində xürafat höküm sürürdü, kahinlər və cadugərlər hamıdan böyük təmirə və nüfuza malik idilər. İnsanlar elm və bilik dalınca getmək, öz problemlərini mədəni vasitələrlə, rasional üsullarla həll etmək əvəzinə, kahinlərə və sehirbazalara üz tutur, çətin-liklərdən çıxış yollarını, ətraf aləmdə baş verən hadisə və proseslərin izahını onlardan dinlə-yirdilər. Bu vəziyyət əsrlərlə davam etdi və nəhayət, yatmış beyinlər oymağa, ictimai şüur təbliği ilə yanaşı, cəhalət və nadanlıq əleyhinə mübarizədə vüsət tapıldı.

 

İslamqədərki dövrdə elm və təhsil

İslamdan əvvəlki zamanlarda elm və təhsil xüsusi bir qrupun inihisarında idi və əhalinin əksəriyyəti elmi bilikdən faydalanmaq imkanından məhrum idi. O dövrün alimləri və savadlı şəxsləri aşağıdakı üç səbəbə görə mədəniyyətin yayılmasına çalışmırdılar:

1. Əhalinin əksəriyyəti mövhumat və xürafatın təsiri altında olduğu üçün yeni ideyaları qəbul etməyə hazır deyildi və yenilikçilik meylləri üçün meydan, demək olar ki, yox idi. Buna görə də alimlər özlərini avam camaatın mümkün hücumlarından qorumaq üçün elmlərini gizlədirdilər.

2. Elmi biliklər alimlər üçün gəlir mənbəyi və yaşayışı təmin etmək vasitəsi olduğu üçün onlar qorxurdular ki, elmin cəmiyyət miqyasında yayılması onların « bazarını bağlayar» və öz biliklərindən maddi fayda götürmək imkanından məhrum edər. Bu səbəbdən onlar elmin məhdud bir dairədə saxlanmasına çalışırdılar.

3. Cəmiyyəti sinfi strukturu və irqi ayrı-seçkilik əhalinin müxtəlif təbəqələri arasında möhkəm sərhədlər yaratmışdı. Heç kəs sinfi strukturun və irqiçiliyin müəyyənləşdirdiyi həddən aşa bilməzdi. O dövrdə əksər ölkələrdə məhz bu iki amil bütün uşaqların oxumasına, savadlanmasına və elmi biliklərə yiyələnməsinə imkan vermirdi. Qaradərililərin, yoxsulların, tacirlərin, əkinçilərin və sənətkarların uşaqları təhsil almaq imkanından məhrum idilər. Bununla əlaqədər iki misal nəzərdən keçirməklə kifa-yətlənək:

A) Bir çox tarixçilərin yazdığına görə, qədim Misirdə kahinlər məbədlərin nəzdində olan məktəblərdə yalnız varlı ailələrin uşaqlarına savad öyrədirdilər: özü də təkçə bu məqsədlə ki, onlar gələcəkdə katibələr və dövlət orqanlarının məmurları kimi fəaliyyət göstərə bilsinlər. Onların içərisində daha yüksək səviyyəli təhsil almağa layiq görülənlər yalnız kahinlərin başçısının rəyi və məsləhəti ilə seçilirdilər.

B) Firdovsi «Şahnamə» də belə bir hekayət qələmə almışdır. Ənuşirəvani rum-lularla müharibəyə hazır-laşarkən, qoşunun təchizatı üçün ona üç yüz min dirhəm pul lazım olur. Məmurunu göndərir ki, varlı tacirlərin və ya mülkədarların birindən bu məbləğdə borc alsın. Məmur şaha dörd yüzmin dirhəm borc verməyə hazır olan bir ayaqqabı satan tapır. Bu şərtlə ki, şah onun istedadlı oğlunu saraydakı alimlərin yanında lazım təhsil almasına və gələcəkdə katibələr və dövlət qulluqçuları təbəqəsinə daxil olmasına icazə versin. Məmur pulu alıb geri qayıdır və onun şərtini Büzürgmehr vasitəsilə şaha çatdırır. Şah Büzürgmehrə deyir:

Get dərhal dəvələri geri qaytar,

Biz ondan qızıl, gümüş ala bilmərik.

Tacirin oğlu bilik öyrənib

Necə katib ola bilər?

O , bizim övladlarımız kimi taxta oturub

Katibəlikdə uğur qazana bilərmi?

Ayaqqabı satan oğlundan bir şey çıxmaz,

Onun gözünü və qulaqlarını açmağa dəyməz!

(sətri tərcümə)

İslamdan əvvəlki dövrdə ərəblərin vəziyyətinə gəldikdə isə deməliyik ki, Ərəbistan yarımadasının əhalisi o vaxtlar bir tərəfdən İran və Bizansla, digər tərəfdən isə Misir, Həbəşistan və Hindistan ilə tiçarət edir, iqtisadi əlaqələr saxlayırdılar, lakin elmi və mədəni səviyyə baxımından qonşu ölkələrdən xeyli aşağıda dayanırdılar. Onlar ibtidai cəmiyyətlərdə olduğu kimi, əfsanələr və xürafat, sehr və cadunun insan taleyinə təsirinə inanırdılar. İslamın mey-dana gəlməsi ərəfəsində ərəblərin xüsusi məharət və üstünlüyü malik olduqları yeganə sahə poeziya və natiqlik sənəti idi. Onlar fəsahət və bəlağətdə, lirik-epik şerlər qoşmaqda yüksək uğurlar qazanmışdılar. Cahiliyyət nümunələri yaratmışdılar ki, başqa xalqlar əsrlər boyu həmin məhsuldarlığa nail ola bilməmişdilər. Bununla belə ərəblərin böyük əksəriyyəti savadsız idi. Belə ki, bir çox tarixçilərin yazdığına görə, islamın meydana gəlməsi ərəfəsində Məkkədə cəmi 17 nəfər, Mədinədə isə cəmi 11 nəfər oxuyub yazmağı bacarırdı.

Elmin inkişafı və yayılması yolundakı bütün maneələrə baxmayaraq, qədim dünyanın bir çox güşələrində təhsilin ümumiləşməsi üçün səylər göstərilirdi. Məsələn, Aristotel və Ptolomeyin xidmətləri sayəsində Atendə və İskəndəriyyədə Akademiyalar yaradılmışdı. Bu Akademiyalarda o dövrün bütün elmləri (fəlsəfə, ilahiyyat, riyaziyyat, təbiət elmləri) tədris olunur və dünyanın müxtəlif yerlərindən gələn tələbələr təhsil alırdılar.

 

Höccətül-islam vəl-muslimin Seyiid Əli Əkbər Ocaq Nejad