Ən son

İslamofobİya fenomenİnİn təhlİlİ

09 Mart 2011 - 14:15

İslamofobiya termini son vaxtlar haqqında çox danışılan yeni terminlərdən biridir.Bu termin xüsusi olaraq, İslamın Qərblə rabitə kontekstində nisbətən işlədilib.Bu fenomen tarixdə, Qərblə İslam arasında aramsız əlaqələrin uzun-uzadı silsilələrindən qaynaqlanan dərin köklərə mülikdir. Bu aramsız əlaqələrin nəticəsində Qərb tərzi-təfəkküründə “İslamdan qorxu” sabitləşərək səbəb oldu ki, onlar İslama ciddi bir xətər kimi baxsınlar.Şayəd bu tərzi-təfəkkürün bir ucu müsəlmanlarla Avropa xristianları arasında baş vermiş xaç döyüşlərinə, bir ucu da tarix boyu İslam sivilizasiyasının ulduzu çıxdıqca Qərb sivilizasiyasının ulduzunun sönməsinə dayanır.

İslamofobiya termini ilk dəfə olaraq Qərbdə 1980-cı ilin sonları və 1990-cı ilin əvvəllərindən etibarən yayılmağa başladı.Bunun da kökü “biganəfobiya”  fenomeni ilə bağlı olan ifadələrə gedib çıxır. Lakin 21-ci əsrin əvvəllərində başvermiş 11 Sentyabr hadisələrindən sonra bu terminin ədəbiyyatı, daha çox Qərb ölkələrində yayılaraq daha da dərinləşdi.Yuxarıda deyilənlərə baxmayaraq “İslamdan qorxu” fenomeninin sabiqəsi İslam dininin ilk meydana çıxdığı çağlara təsadüf edir. Belə ki, “İslamofobiya”nın ilk fundamentini qoyanlar məhz Ərəbistan yarmadasında yaşayan yəhudi və ərəblər oldular.

 

İslamofobiya termininin kökü

“İslamofobiya” iki kəlmədən ibarət olan mürəkkəb bir ifadədir. “fobiya” latınca “hər hansı bir şeydən absurt qorxu” ya da “hər hansı bir şeydən bezmək” mənasını ifadə edir. “Fobiya” kəlməsi iki müxtəlif şəkildə işlədilir. Bu kəlmə bəzən psixologiyada bir növ xəstəliyə tutulmuş insanlar barəsində işlədilir, bəzən də sosial və icti-mai zəmində “toplum və millətlərlə ziddiyyət”-lə bağlı terminlər sırasında işlədilir.”Fobiya” ifadəsi birinci mənada “birbaşa siyasi dəlalət yükü”nə malik deyil. Lakin ikinci mənada bu yükə ma-likdir. “İslamofobiya” kəlməsi Avropanın siyasi lüğət kitablarında aydın bir məna daşıyır. Necə ki, 19-cu əsrdə “Antisemitizm” kəlməsi belə bir aydınlıq daşıyırdı.

Bu məqamda oxuucunun diqqətini aşağıdakı maraqlı bir nöqtəyə cəlb etmək istərdim: “Qərb dünyası hətta “siyasi terminləşdirmə əməliyyatında” da belə İslam dininə qarşı ədavət və düşmənçiliyini əsirgəmir. Belə ki, İslam dininə yetişdikdə “İslamofobiya” terminindən istifadə edərək onu zalım kimi, yəhudilərə yetişdikdə isə “Antisemitizm” ifadəsindən istifadə edərək onu məzlum kimi qələmə verir.”

İslamofobiyanın formalaşmasının əsas səbəbləri

Fenomenoloji baxımdan “İslamofobiya” fenom-eninin təhlilində hər bir fenomen kimi onu tək səbəbli hesab etmək olmaz. “İslamofobiya”nın əhəmiyyət baxımından bir-birindən fərqlənən bir çox səbəbləri vardır.

İndi isə gəlin birlikdə “İslamofobiya”nın əsas amil və səbəblərini nəzərdən keçirək:

A) Tarixin İslamla Qərb arasında başverən müharibələrlə dolu olması:

İslam fəthləri əsrlər boyu İslamın üfüq və sərhədlərini genişləndirmişdir. Bu fəthlərdən əldə olunan “Rum hərbi düşərgələrinin məğlub olması və mərkəzlərinin müsəlman əksərlərinin ayaqları altında dağılması” kimi naaliyyətlər ilk acı və dərdli təcrübələr idi ki, Qərb İslam dünyası ilə öz rabitəsində onunla üzləşirdi. Bu kimi təcrübələr idi ki, “İslamdan qorxu” toxumunu Qərbin beyninə səpərək onda belə bir tendensiyanın inkişaf etməsinə gətirib çıxardı ki, Qərb dünyası İslama qarşı xəstəlik halına gəlib çıxan bir qorxu-nu öz vücudlarında daşısınlar.Tarixə qısa bir nəzər salmaqla bu qəbildən olan hadisələrlə çox rastlaşa bilərik.

 B) İslamı yetərincə tanımama

İmam Əlinin(ə) ifadəsi ilə desək, insan adətən bilmədiyi şeylə düşmənçilik edər.Yəni nadancasına onu özünə xətər sayaraq ondan çəkinər. Bu prinsip “İslamdan qorxu,onunla mübarizə və ona nifrət bəsləmə”ni qərblilər içərisində açıqlaya bilər. Çünki Qərb İslamla bağlı, elmi əhatəsi və mötəbər olmayan mənbələrdən əxz olunmuş səthi məlumatlara malikdir. Qərbin univerisited dərsliklərində hələ də İslam haqqında, kökləri şərqşünaslıq məktəbində olan yanlış və azdırıcı məlumatlar mövcuddur. Onlar İslamı şərqşünasların-yəni Şərq zəminində və xüsusi olaraq İslamla bağlı qərb təfəkkürünü daşıyan bir halda araşdırma aparan qərblilər- vasitəsi ilə tanıyırlar. Bu gün yaxşı bilirik ki, müxtəlif sivili-zasiya və mədəniyyətlərdə yaşayan insanların an-tologiya və qnoseologiyası bir-birindən tamamiylə fərqlənir. Qərb insanının qnoseoloji baxışı Şərq insanının qnoseoloji baxışından tam fərqlidir. Və habelə xristianla müsəlman. İslam adından yalnız o şəxs çıxış edə bilər ki, onun qnoseoloji və mədəni mühitində yaşayaraq onunla boya-başa çatmış ol-sun.Elə bu səbəbdəndir ki, şərqşünaslar və qərbin İslamşünaslarının təhlillərinin çoxu yanlış çıxır.

 C) Mənafelərin ziddiyyəti və dəyərlərin müxtəlifliyi:

Bu çaların mühüm bir hissəsi İslamla Qərb arasında məramların qarşılıqlı ziddiyyəti üzərində dayanır. Bir çox liberal demokratik düşüncələr dini və islami düşüncələrlə üst-üstə düşmür.Bu gün Qərbin norma kimi qəbul etdiyi “fahişəlik, həmcins bazlıq, tam fərdi azadlıqlar, alkoqol içkilərdən istifadənin azadlığı v.s” elə bu qəbildəndir.Bu Qərb normaları İslam normaları ilə ziddiyyət təşkil etdiyindən təbiidir ki, qərblilər İslam və onun təlimlərini özləri üçün ciddi bir təhdidedici xətər hesab etsinlər.Əlbəttə etiraf etmək lazımdır ki, Qərb müəyyən miqdarda mötədil İslamı qəbul etməyə hazırdır. Hansı ki, onun siyasi və iqtisadi mənafelərinə zəmanət verərək təhdid sayılmasın.

 D) “Din”-lə “dindar” anlayışlarını bir-birindən ayırmama:

Çox zaman insanlar “düşüncə” ilə “düşüncəyə inanan” arasında fərq qoymurlar. Fərdlərin atdığı yanlış addımları onların inandığı “düşüncə”lərə insbət verirlər. Mümkündür ki, hər hansı bir fərdin inandığı “düşüncə və fikir” onu yaxşı əməllərə dəvət edən bir düşüncə olsun, lakin həmin fərdin öz nəfsani istəklərinə uyaraq inandığı düşüncənin ziddinə çıxıb tamm əks əməl etməsi o desək deyil ki, onun inandığı “düşüncə” onu belə bir işə vadar edir.Beləliklə fərdlərdən baş verən əməl və rəftarların təhlilində “düşüncə” sərhəddini “düşüncəyə inanan” sərhəddindən ayırmaq lazımdır. Təəssüflər olsun ki, “İslam” la “müsəlmanlar” arasında qeyd olunan prinsipə riayət olunmur. Müsəlmanlardan yanlış bir addımı müşaiədə etdikdə, düşünmədən onu İslama nisbət verirlər. Bu zəmində “İslamofobiya”nın daha da artmasına gətirib çıxardanlar özlərini müsəlman kimi qələmə verən “terrorist qruplaşmalar” və müqəddəs İslam dinini “insanlıq əqli və fitrətilə zidd şəkildə” nümayiş etdirən firqələrdir.

 


 

Emin İmanlı (islam-azeri)