Ən son

Ailədə davranış qaydaları

09 Mart 2010 - 12:34

Ailə ictimaiyyətin təməl daşı hesab olunur. Əgər bu təməl daşı sağlam və düzgün ailə tərbiyəsi əsasında qoyularsa, pak bir mühitin ərsəyə gəlməsinə zəmin yaradacaqdır. Amma, əgər ailədə təlim-tərbiyə sönük və puç əxlaq əsasında icra olunarsa təbii ki, qeyri insani bir cəmiyyətin formalaşmasına səbəb olacaqdır. Ailədə əxlaq davranışlarını, üç əsas hissəyə bölmək olar: 1-Ər-arvad davranışı; 2-Övlad-valideyn davranışı; 3-Valideyn-övlad davranışı.

Ər və arvad, hər bir ailənin qayəsi, mehvərləridirlər. Bu iki mühüm şəxsin mehr və əməyi sayəsində ailə kamilləşir və ictimai mühitdə özünə layiq olan məqamı kəsb edir. Amma çox təəssüflər olsun ki, bir çox ailələrdə ər və arvadın etinasız yanaşdığı bəzi məsələlər mühüm problemlərə çevrilir və sonradan bunun qarşısını almaq ya çox çətin, ya da qeyri mümkün olur.

Ər və arvad həyatın bütün”eniş-yoxuşunda” isti soyuğunda” bir-biri ilə şərikdirlər və onlara üz gətirən bütün problemləri aram və düzgün şəkildə həll etməlidirlər. Onlar bağladığı əhd- peymana sadiq qalmalı, bir birinə qarşı maddi və mənəvi köməyi əsirgəməməlidirlər. Özlərinin heysiyyətlərini qoruyub saxlamalı və lazımi kamilliyə çatmaq üçün səy etməlidirlər.

                                         

1-Ehtiram:

Ər və arvadın əsas vəzifələrindən biri də bir-birinə qarşı ehtiram etmələridir. Ailədə olan ehtiram və hörmət məcburiyyət üzündən deyil, Allaha və pak sevgi, məhəbbətə xatir həyata keçməlidir. Allah taala Qurani-kərimdə buyurur:

“Biz Adəm övladını ehtiramlı etdik”. (İsra surəsi/80).

Sözsüz ki, Allah-taala yanında ehtiramlı olan bir şəxs digər fərdlərin yanında da ehtiramlı olmalıdır. İmam Baqir (ə) buyurur:

“Ailə quran bir şəxs öz yoldaşını əzizləyib, ona hörmət etməlidir.”

Digər bir hədisdə Allahın Rəsulu (s), ərini qəzəbləndirən və ya xoşhal edən qadınlar haqqında buyurmuşdur:

“Vay olsun o qadına ki, ərini narahat edib qəzəbləndirər və xoş o qadının halına ki, ərini özündən razı edər”.

2-Məhəbbət:

Məhəbbət ailənin davamıdır.Əgər bir ailədə qarşılıqlı məhəbbət, sevgi olarsa şübhəsiz ki, bu ailəni heç bir problem və çatışmazlıq sarsıda bilməz, qurduqları sadə və mənalı həyatlarını heç bir maddi istəklərə qurban verməzlər. Allah-taala, məhəbbəti ər və arvad arasında meyar hesab edərək buyurur:

“Biz onların arasında məhəbbət və rəhmət qərar verdik”. (Rum surəsi/21).

Əksər hallarda ər və arvad bir-birilərinə olan məhəbbəti dilə gətirməli özlərinin həqiqi sevgilərini elan etməlidirlər. Bu sevgi və məhəbbət elanı onları yersiz bədgümanlıqdan nicat verəcəkdir. Allahın elçisi həzrət Məhəmməd (s) buyurur:

“Qadınlarınıza olan məhəbbətinizi zahir edin, bu halda onların sizə əlaqə və xatircəmliyi çoxalacaqdır”.

Rəsuli-əkrəm (s) digər bir hədisdə qadınların pisixologiyasına işarə edərək buyurur:

“Kişinin qadınına söylədiyi “səni sevirəm” kəlməsi heç vaxt onun qəlbindən silinməyəcəkdir”.

3-Mülayimlik:

Adətən hər bir insan, başqaları ilə şirin, mehriban və mülayim davranmağı özünə borc bilir və hər cür kəskin, tünd və qəzəbli davranmaqdan lazımi qədər çəkinir.

Onların bu əxlaqı hakim olduqları kollektivdə, ictimaiyyətdə səmimi dostluğun mehribanlığın yaranma-sına zəmin olar. Allah-taala, Qurani-kərimdə buyurur:

“Ürəyi daşlıq və qəzəb ayrılığa səbəb olur”. (Ali-İmran surəsi/159).

Qətiyyətlə demək olar ki, səmi-miyyət, mehribanlıq və mülayimlik ailədə daha lazımlı və zəruridir. Dünya xanımlarının seyyidəsi həzrət Fatimə (ə), ümməti mehriban və mülayimliyə dəvət edərək buyurur:

“Sizin daha yaxşınız camaatla mülayim və mehriban rəftar edənlər, ən dəyərliləriniz isə öz həyat yoldaşı ilə mehriban olanlardır”.


4-Güzəşt:

Cəmiyyətdə lazım olan mühüm məsələlərdən biri də güzəşt və əfvdir. Bu gözəl və insani əxlaqın cəmiy-yətdə təşəkkül tapması , kin-küdurətin , bədbinliyin və digər rəzil əxlaqların yox olub getməsinə səbəb olur. Mütəal Allah Qurani-kərimdə buyurur:

“Əgər Allah tərəfindən günahla-rınızın bağışlanmağını istəyirsinizsə, özgələrin nöqsanlarına göz yumun, və onları bağışlayın”. (Nur surəsi/22).

Həzrət Əli (ə) güzəşt və əfvi cavanmərdlik hesab edərək buyurur:

“Özgələrin günahını bağışlamaq cavanmərdliyin nişanəsidir”.

Güzəşt və bağışlamaq ailədə ər və arvad münasibətlərində çox lazımlı və inkar edilməz bir həqiqətdir. Həzrət Əli (ə) bunun zəruriliyini xatırladaraq buyurur:

“Hər bir halda qadınlarla mülayim və güzəştli olun (hətta öz vəzifələrinə əməl etməsələr də) onlarla mehriban və yaxşı davranın. Mümkündür bu yolla onlar da öz vəzifələrini layiqincə yerinə yetirsinlər”.

 

2-Övlad-valideyin davranışı

Allah taala Qurani-kərimdə özünün məqam mənzilətindən sonra valideynin yüksək məqam sahibi olduğunu önə çəkir və onlara hörmət etməyi əmr edərək buyurur:

“Allahdan başqasına itaət etməyin və valideynlərinizə yaxşılıq edin.” (İsra surəsi/23).

Ayədən məlum olduğu kimi hər bir şəxs Allaha itaət və ibadət etməklə yanaşı, öz ata-anasının da xidmətində durmalı, onlara qulluq etməli və Allahın əmrinə müxalif olmayan buyuruq və göstərişlərindən çıxmamalıdır.

 

Valideynlərə xidmət və ehtiram

Bir nəfər Peyğəmbərin (s) hüzuruna gəlib dedi: “Atam və anam dünyadan köçmüşdur. Yenə də onlara yaxşılıq etmək üçün imkan varmı? Həzrət buyurdu:

Bəli. Onlar üçün namaz qil, əhdlərini yerinə yetir, Allahdan günahlarının əfv olunmasını dilə, dostlarının ehtiramını saxla, əlaqələrini kəsdikləri qohumlarla əlaqə yarat.”

İmam Sadiq (ə) “Valideynlərinizə yaxşılıq edin” ayəsinin təfsirində belə buyurur:

“Ata-anaya ehsan və yaxşılıq onlarla mehriban və mülayimliklə rəftar etmək və həmişə xidmətində hazır olmaqdır.”

Rəvayətə əsasən, bir nəfər İslam Peyğəmbərinin (s) yanına gəlib dedi: “Mənə nəsihət et. Həzrət buyurdu:

Allaha heç zaman şərik qoşma, bu işin cəhənnəm əzabında yanmağına bais olacaqdır. Ata ananın diri və ya ölü olmasından asılı olmayaraq onlara yaxşılıq et...”

 

Valideynləri özü-nüzdən razı edin

Allahın peyğəmbəri həzrət Məhəmməd (s) buyurmuşdur:

“Bir şəxs ata anası ondan razı halda sübh edərsə, Allah-taala cənnətin iki qapısını üzünə açacaqdır. Amma ata və ana övladından gecə-gündüz ərzində narazı olarsa, Allah cəhənnəmin dörd qapısını üzünə açacaqdır.”

Həzrət (s) buyurur:

“Cənnətin könül oxşayan iyi beş yüz illik fasilədən hiss olunur, amma qohumlarla əlaqəsini kəsən və ata- anasının qarğışına səbəb olan şəxs heç vaxt o gözəl iyi duymayacaqdır.”

Allahın Rəsulu hicrətə hazırlaşdığı vaxt, bir nəfər ona yaxınlaşıb dedi:

“Məndə sizinlə mühacirət etmək istəyirəm. Amma ata-anam nigarandırlar və onların göz yaşları məni narahat edir.

Peyğəmbər (s) buyurdu:

”Evinə qayıt və onları ağlatdığın kimi də xoşhal et.”

 

Üç əsas vəzifə

İman Sadiq (ə) buyurmuşdur:

“Üç şeyi tərk etmək heç kəsə icazə verilmir.

1-Dost-düşmənliyindən asılı olmayaraq əmanətə xəyanət etməmək.

2-Kimliyindən asılı olmayaraq əhdə vəfa etmək.

3-Kafir ya müsəlman olmasına baxmayaraq, ata-anaya məhəbbət və xidmət etmək.”

İmam Kazim (ə) buyurur:

“Bir nəfər Peyğəmbərdən (s) valideynin hüququ barədə soruşduqda, həzrət (s) buyurdu:

“Övlad onları adı ilə çağırmasın, önlərində yol getməsin, onlardan qabaq oturmasın və övlad elə rəftar etməsin ki, onun ucbatından ata -anasını məzəmmət etsinlər.”

 

3-Valideyn-övlad davranışları

İmam Səccad (ə) buyurur:

”Övladın haqqı odur ki, uşaq valideynə mənsubdur və onun bu dünyada yaxşı və pis əməllərinə cavabdehdir. Ona yaxşı ədəb öyrətməli, aləmləri yaradan Rəb-bimizi tanıtdırmalı və Allaha ibadətdə ona kömək etməlidir. Yəqin bilin ki, əgər övladlarınıza yaxşılıq etsəniz savab yetişəcək, yox, əgər pislik etsəniz cəzasını görəcəksiniz.”

Hər bir valideyn uşaqlarının təlim-tərbiyəsində ciddi səy göstərməli və bu yolda imkan daxilində əlindən gələni əsirgəməməlidir. Hər bir ailədə tərbiyə olan övlad valideynin, xalqın, millətin gələcəyidir. Əgər övlad layiqli tərbiyə olunub ərsəyə gətirilsə, sabah ölkəsinin keşiyində duracaqdır.

Həzrət Məhəmməd (s) buyurmuş-dur.

“Valideynin övlad üzərində hüquqları olduğu kimi övladın da valideyn üzərində qarşılıqlı hüquqları vardır.”

 

İlkin vəzifələr

Əmirəl-möminin Əli (ə) övladın hüquqlarını belə xatırladır:

“Hər bir atanın borcudur ki, övladına gözəl ad qoysun, gözəl tərbiyə versin və ona Quran oxumağı öyrətsin.”

Digər bir hədisdə İslam Peyğəmbəri uşaqlara namazı təlim verməyi tövsiyə edərək buyurur:

“Övladlarınız yeddi yaşına çatdığı zaman onlara namazı öyrədin.”

Məlumdur ki, namaz və Quran əhval-ruhiyəsi əhatəsində tərbiyə olunan bir uşaq yetkinlik yaşına çatdıqdan sonra da bu yolu davam etdirəcək və azğın, əyri yollara düşməyəcəkdir. Beləliklə tərbiyə aldığı islam əxlaqına əsasən həmişə valideynlərinin və xalqın xidmətində duracaqdır.

 

Övladlara qarşı ədalətli olmaq

Valideynin əsas və həssas vəzifələrindən biri də övladları arasında ədalət və bərabərliyi gözləməkdir.

Peyğəmbər (s) bu haqda belə buyurmuşdur:

“Övladlarınıza hədiyyə aldıqda ədalətə riayət edin.”

Başqa bir hədisdə buyurmuşdur:

“Allahdan qorxun və övladlarınızın arasında insafla rəftar edin, necə ki, sizinlə də ədalətlə rəftar edilməyi xoşlayırsınız.”

 

Mehribanlıq

İman Sadiq (ə), İslam peyğəmbərindən (s) rəvayət etdiyi bir hədisdə buyurur:

“Allah övladını öpən valideyni mükafat-landıracaq və onları şad edənləri isə qiyamət günü şad edəcəkdir. Peyğəmbər (s): ”Övladları-nızı sevin və onlara məhəbbət göstərin” -deyə buyurmuşdur.”

Övladın ən çox ehtiyac duyduğu hisslərdən biri də ata-ananın nəvaziş və məhəbbətidir. Onlar hiss etməlidirlər ki, valideynləri onlara qarşı səmimi, mehriban və qayğıkeşdirlər. Belə olduğu zaman uşaqlar da hər bir hadisə ilə üzləşdikdə valideynə müraciət edəcək, onların xeyirxah məsləhətlərinə qulaq asacaqlar.

Valideyn məhəbbətindən məhrum olan uşaqlar, evdə özlərini yad hiss, edir, ailə mühitindən narazı və həmişə məyus, naümid olurlar.

Əqrə ibn Habis Peyğəmbərin (s) hüzurunda İmam Həsəni (ə) öpərkən dedi: Mənim on övladım var. İndiyə kimi onların heç birini öpməmişəm.

Həzrət (s) buyurdu: “Özgələrinə məhəbbət və rəhm etməyənə Allah rəhm etməyəcək.”

İmam Sadiq (ə) buyurur:

”Uşaqlara qarşı heç bir fiziki hədd təyin etməyin, əksinə onları düzgün üsullarla tərbiyələndirin.”

 

Əhdə vəfa etmək

Valideynlər çalışmalıdırlar ki, övladlarına verdiyi vədləri yerinə yetirsinlər. Əks halda uşaqlar onlara qarşı etinasızlıq edəcək və onların sözlərinə əhəmiyyət verməyəcəklər. İmam Kazim (ə) buyurur:

“Övladlarınıza vəd verdiyiniz sözə əməl edin ki, onlar sizi özlərinin ruzi yetirənləri zənn edirlər.”


Niyaməddin Babazadə