Ən son

Abasqulu Ağa Bakıxanov Poeziyasında Kərbəla Vaqiəsi

20 Yanvar 2010 - 13:05

Azərbaycan klassik ədəbiyyatının görkəmli nümayəndələrindən biri də Abasqulu ağa Bakıxanovdur. Bu görkəmli şairin çoxcəhətli yaradıcılığında poetik irs mühüm yer tutur. O, kiçik yaşlarından ərəb və fars dillərini mükəmməl öyrənmiş, klassik Şərq ədəbiyyatı ilə tanış olmuş, onun ideya bədii dəyərlərinə, sənətkarlıq sirlərinə yiyələnmişdir. Onun poetik istedadının formalaşmasında və inkişafında klassik Şərq ədəbiyyatının Xaqani, Nizami, Sədi, Hafiz, Rumi, Füzuli kimi böyük nümayəndələrin mühüm rolu olmuşdur. A.Bakıxanov orta əsrlər müsəlman xalqlarının dini fikri sahəsində də dərin məlumata yiyələnmiş və onun bədii yaradıcılığında Şərq dini-fəlsəfi fikrinin yüksək mənəvi-əxlaqi dəyərlərinə humanist ideyalarına geniş yer vermişdir.

 

Gənc yaşlarından bədii yaradıcılığa başlayan A.Bakıxanov paklıq, ülvilik, müqəddəslik mənasını özündə əks etdirən Qüdsi təxəllüsünü özünə seçmiş və bu təxəllüslə qəzəl, qəsidə, mərsiyyə və s. kimi şer növləri yaratmışdır.

A. Bakıxanov klassik Şərq poeziyasının məsnəvi, qəzəl, qəsidə, müxəmməs, qitə, rübai, mənzum hekayə və təmsil janrlarında əsərlər yaratmışdır. Onun bədii irsində xalq şeri üslubu janrlarında qoşulmuş bədii əsərə təsadüf etmirik.

Əvvəldə qeyd etdiyimiz kimi A. Bakıxanov yaradıcılığa gənc yaşlarında başlayıb. Şairin əlimizə gəlib çatan ilk əsəri «Riyazül-Qüds» əsəridir. Şair bu əsərini hicri-qəməri 1296-cı ildə (miladi 1820) yazmışdır. Əsər tam dini səciyyə daşıyır. Gənclik illərində Qubada İslam dini tarixi və dini mövzuda yazılmış zəngin bədii ədəbiyyata mükəmməl bələd olan A.Bakıxanov «Riyazül-Qüds» əsərini dərin hörmət və ehtiram bəslədiyi müəllimlərinin təsiri və tövsiyyəsi ilə qələmə almışdır.

Sovet hakimiyyəti illərində ədəbiyyatşünaslar «Riyazül-Qüds»ü  dini mövzuya həsr olunduğuna görə ideyaca zərərli, bədii cəhətdən zəif bir əsər kimi qiymətləndirmişlər.

A. Bakıxanov «Riyazül-Qüds» əsərini faciəvi Kərbəla hadisələrini təsvir və tərənnüm edən Hüseyn Vazeh Kaşifinin «Rövzətüş-şühəda» - (Şəhidlər bağçası) və görkəmli şair M.Füzulinin  «Həqiqətüs-süəda» - (Xoşbəxtlər bağçası) və görkəmli Cəfəri üləması Axund Məhəmməd Baqir məclisinin «Cəlalül-eyn» (gözlərin parıltısı) əsərlərinin təsiri altında qələmə almışdır.

Əsər qarışıq janrda yazılıb. Əsas hadisələr nəsrlə, onun qəhrəmanlarının  hiss və həyəcanları, keçirdikləri iztirablar eləcə də şairin öz mənəvi-əxlaqi düşüncələri şerlə, qitə və qəzəl janrında ifadə olunub.

Əsər giriş, 14 fəsil və yekun hissədən ibarətdir.

Girişdə şair qeyd edir ki, müqəddəs şəxslərin qanına boyanmış Kərbəla torpağı qönçəsi payızda solan gülşənə bənzəyir və əsərin yazılma tarixi barədə də dəqiq məlumat verir. O, burada «Li Riyazül-Qüds»ü sözlərini qeyd edibdir ki, bu da əbcəd hesabı ilə 1296-cı ilə (miladi 1820) uyğun gəlir. Əsərin yekun hissəsində isə şair oxuculara üz tutaraq yazır ki, o, peşəkar ruhani olmasa da, başqa müsəlman ölkələrinə səyahət edib və bu ölkələrin görkəmli ruhani üləmalarının köməyi ilə öz biliklərini təkmilləşdirməyə müvəffəq olmasa da belə bir məsul işə girişibdir. Odur ki, oxuculardan təvazökarlıqla xahiş edir ki, əsərin uğurlu və yaxud uğursuz alınmasına görə onu çox da günahlandırmasınlar. «Riyazül-Qüds»ün fəsillərində şair Həzrət Məhəmməd (s)-ı, qızı Fatimeyi Zəhra (s.ə.)-nı və onun həyat yoldaşı möminlərin ağası Həzrət Əli (ə)-ı vəsf edir. Kərbəlada şəhid olmuş İmam Hüseyn (ə) və onun ailə üzvlərinin, silahdaşlarının faciəvi talelərini əks etdirir, Əhli-Beytə öz dərin məhəbbətini bildirir. Əsərdə imamlar pak, mətin, ülvü, ideal şəxslər kimi təsvir və tərənnüm olunmuş, onların məşəqqətli həyatı, başlarına gələn müsibətlər yanıqlı bir dillə nəql edilmişdir.

«Riyazül-Qüds»də şair böyük sələfləri kimi dini-fəlsəfi etiqad və qənaətlərini, əhvali-ruhiyyəsini, mənəvi iztirablarını, ilahi eşq barədə düşüncələrini romantik bir üslubda qələmə almışdır.

«Riyazül-Qüds»ün nəsr hissələrində də hadisələr əsasən poetik bir formada nəql olunub. «Riyazül-Qüds»ün nəsr və nəzm dili arasında müəyyən fərqlər mövcuddur. Şair əsərin nəsr hissəsində çətin anlaşılan söz və tərkiblərdən geniş istifadə etmişdir. Şer isə əsasən aydın, səlis, poetik dillə ifadə olunub.

A. Bakıxanov irsinin tədqiqatçıları «Riyazül-Qüds»dən bəhs edərkən göstərmişlər ki, əsərdə müəyyən təriqətçilik meylləri, xüsusən M.Füzulinin «Həqiqətüş-şühəda» əsərinin təsiri aydın müşahidə olunur. Lakin bu «Riyazül-Qüds»i ideya-bədii cəhətdən zəif, sönük, uğursuz bir əsər kimi qiymətləndirməyə haqq vermir.

Biz əsərdən A. Bakıxanovun şəxsiyyəti, mənəvi aləmi və görüşləri barədə də qiymətli məlumat əldə edirik. «Riyazül-Qüds» bədii cəhətdən də müəyyən məziyyətlərə malikdir. Ümumən «Riyazül-Qüds» onun müəllifinin bir şair kimi həqiqi istedada malik olması, bədii yaradıcılığa qızğın rəğbət bəsləməsi, klassik Şərq ədəbiyyatı barədə yaxşı məlumat əldə etməsi və nəhayət, bir insan kimi yüksək mənəvi-əxlaqi sifətlərlə seçilməsi barədə aydın təsəvvür verir.

«Riyazül-Qüds» hələ müəllifin sağlığında ruhanilərinin rəğbətini qazanmış və onun əlyazması üzə çıxarılaraq Azərbaycanın müxtəlif rayonlarında geniş yayılmışdır. Əsərin orijinal əlyazması bu vaxta qədər aşkar edilməyib. Onun bizə yalnız 1844-cü ilin may ayında Şuşada köçürülmüş surəti çatıbdır ki, o da hazırda Azərbaycan E.A.Əlyazmaları institutunda saxlanılır.

«Riyazül-Qüds» bu vaxta qədər bütöv çap olunmamışdır. Əsərin yalnız əsas şer hissələri oxuculara təqdim olunub. İndiyə kimi isə oxuculara təqdim olunmayan əsərin nəsr hissəsidir. Əsər bütövlükdə İmam Hüseyn (ə) və onun ailə üzvlərinin faciəvi taleyini əks etdirir, insanları Əhli-Beyti sevməyə və onların pak və müqəddəs yolunu davam etdirməyə səsləyir.

A.A.Bakıxanovun müxtəlif sahələrdə çoxlu əsərləri vardır. Tarix sahəsində «Gülüstani-İrəm» , fars dilinin qrammatikası barədə «Qanuni-Qüdsi», Amerikanın kəşfi haqqında «Kəşfül-Qəraib», əxlaq elminə dair «Təhzibül-əxlaq» əsərləri, eyni zamanda «Eynül-Mizan», «Əsrarül-mələkut», «Müşkatül-ənvar» kitabları azərbaycan və fars dillərində divanı vardır.

A.A.Bakıxanov mərsiyyə sahəsində yuxarıda adı qeyd olunan «Riyazül-Qüds» adlı məcmuənin müəllifidir. Bu kitab bütövlükdə Kərbəla faciəsinin təsvirinə həsr olunub. Həmin kitabdan bir nümunəni bu yazıda qeyd edirik.

 

Hər dəm gəlib fəğanə dili-zarım, ağlaram,

Soldu xəzani-zülm ilə gülzarım, ağlaram.

 

Hər məclisi-əzadə məni-zari-binəva,

Ta var dilimdə qüvvəti-göftar, ağlaram.

 

Bəzmi-vüsaldən məni saldı fərağə çərx,

Qaldı qiyami-məhşərə dildarım, ağlaram.

 

Əhli-Vətən tapılmadı ta dəfnim eyləsin,

Qaldı Fəratın üstə Ələmdarım, ağlaram.

 

A.A.Bakıxanov ömrünün son çağlarında Həcc ziyarətinə getmiş, geri qayıdarkən Ərəbistanda, Vadiyi-Fatimə adlı məntəqədə vəfat etmiş və oradaca dəfn olunmuşdur.