1.İnsan həyatının ilkin mərhələsi dünyəvi həyatın müvəqqəti olması ilə yanaşı, maddiyyat dənizinin dalğaları üzərində dolaşaraq, bu aləmlə sıx bağlı olan körpüyə bənzəyir. Onun daxili və xarici hissiyyatı maddi aləmlə bağlı olduğu kimi, fikirləri də bilavasitə onun hissiyyatı ilə əlaqədardır. İnsanın yemək, içmək, oturmaq, qalxmaq, getmək və gəlmək kimi bütün işləri maddə  üzərində formalaşır və bundan başqa heç bir fikri yoxdur. İnsan dostluq, düşmənçilik, ucalıq və s. kimi mənəvi proseslər haqqında düşündükdə də onların məzmununu, xarici formalarını təsəvvür etməklə qavrayır. Məsələn; Qələbə şirinliyini şəkər şirinliyi ilə, dostluq cazibəsini maqnit cazibəsilə, insan ucalığını dağ ucalığı ilə müqayisə edir. Lakin buna baxmayaraq, insan fəhmi maddiyyat dünyası ilə müqayisədə, daha geniş dairəni əhatə edən mənəvi aləmə aid prosesləri dərk etməkdə müxtəlif qruplara (təbəqələrə) bölünür. Məsələn: Mənəvi dəyərlərin dərkində bəzi insanların düşüncəsi sıfıra bərabər olduğuhalda, digər insanlar bu dəyərlərin dərkində ən yüksək məqamlardan birini tutur. İnsanın mənəvi dəyərləri dərk etmək bacarığı nə qədər artarsa, bir o qədər də maddi dünyaya və onun aldadıcı görünüşlərinə münasibəti azalacaqdır. Həmçinin, bu dəyərləri dərk etmək bacarığı məhdud olduqca, maddi dünyaya əlaqə daha da artacaqdır. Qeyd etmək lazımdır ki, bütün insanlar mənəvi dəyərləri dərk etmək istedadına malikdir. Onlar bu istedadı batil etməyincə, daha da inkişaf etdirmək mümkündür.

 2.Belə alınır ki, insan fəhmində mövcud olan müxtəlif mərtəbələrin məlumatlarının hər birini, nisbətən aşağı mərtəbəyə məhkum etmək (məcbur etmək) mümkün deyil. Bunu etməyə çalışdıqda isə heç bir nəticə verməyəcək, xüsusilə də mənəvi proseslərin dərkində əgər onlar ümumi səviyyə nəzərə alınmadan təqdim olunarsa, tamamilə səmərəsiz qalacaq və məqsədini tam dolğunluğu ilə ifadə etməyəcəkdir. Buna misal olaraq bütpərəstliyi, məsələn, Hindistanda yayılmış bütpərəstlik məzhəblərindən birini özündə əks etdirən “Opanişad” (Upanishad) kitabını göstərmək olar. Bu kitabın əhatə etdiyi mövzularla yaxından tanış olaraq, onları müqayisəli şəkildə mənimsəyən şəxsə aydın olacaqdır ki, bu kitab xalis tövhiddən və vahidpərəstlikdən başqa heç nəyi təbliğ etmir. Lakin təəssüflə qeyd etməliyik ki, bu kitab öz məzmununu elə bir formada təbliğ edir ki, artıq praktikada öz əksini bütpərəstlik kimi tapır. Maddə və təbiət fövqündə duran sirrləri maddi aləmlə bağlı olan insanlara çatdırdıqda onların səviyyəsi nəzərə alınmalıdır və bu dəyərlər onlara sanki bir pərdə arxasından söylənilməlidir.

 3.Bir sıra başqa dinlərdə bəzi insanlar, məsələn, məsihi, kəlimi, brahma məzhəblərində qadın-sinfi, bütpərəstlik və məsihi dinində müqəddəs kitabların maarifinə ümumxalq müdaxiləsinin qeyri-mümkünlüyü kimi bir sıra dini məziyyətlərdən məhrumdur. İslam dini isə məzhəbi məziyyətlərdə heç bir sinif üçün məhrumiyyət müəyyən etməmişdir və dini imtiyazlardan istifadə də sünnilər, şiələr, qadınlar, kişilər, qaradərililər, ağdərililər, bir sözlə, bütün insanlar bərabər hüquqa malikdir. Allah-təala Ali-İmran surəsinin 195-ci ayəsində buyurur: “İstər kişi, istərsə də qadın olun, Mən heç birinizin əməlini puça çıxarmaram. Siz (hamınız) bir-birinizdənsiniz (dində kişi, qadın eynidir). Həmçinin, buyurur: “Ey insanlar! Biz size bir kişi və bir qadından (Adəm və Həvvadan) yaratdıq. Sonra bir-birinizi tanıyasınız (kimliyinizi biləsiniz) deyə, xalqlara və qəbilələrə ayırdıq. Allah yanında ən hörmətli olanınız Allahdan ən çox qorxanınızdır (pis əməllərdən ən çox çəkinəninizdir)” (əl-Hucurat-13-cü ayə). Bu müqəddimələri nəzərdən keçirdikdən sonra deyirik: Qurani-Kərim öz təlimində bəşəriyyəti, onun dərketmə qabiliyyətini, fəhmini və səviyyəsini nəzərə almışdır. Yəni, Quran hər bir insanın insanlıq baxımından tərbiyə olunaraq kamala çatmasının mümkünlüyünü deyərək, təlimini bəşəriyyət dünyasına təqdim edir. Quran mənəviyyatın dərkində insanların fəhminin kəskin surətdə fərqli olmasını nəzərə alaraq (qeyd etdik ki, yüksək mənəvi dəyərlər insanlara təqdim olunarkən onların səviyyəsinə uyğun gəlmədikdə, başqa cür (səhv) anlaşıla bilər) öz təlimini onlara ən sadə formada, yəni, bütün insanların başa düşəcəyi formada təqdim etmişdir. Belə fikir vurğulana bilər ki, yüksək mənəvi dəyərlər hamının başa düşə biləcəyi sadə dildə ifadə edilərək, elə vəzifələri onlara çatdırsın ki, zahiri mənalarından anlasınlar. Həmçinin, müəyyən pərdə arxasındakı mənəvi dəyərlər elə formada əks olunmalıdır ki, hər bir insan öz düşüncə səviyyəsinə uyğun olaraq bəhrələnə bilsin. Allah-təala buyurur: “Biz, onu anlaya biləsiniz deyə, ərəbcə Quran qərar verdik. Şübhəsiz ki, o, dərgahımızdakı əsl kitabda (lövhi-məhfuzda) mövcuddur.

O çox ucadır (bəşər fəhmi ona yetişmir), çox hikmətlidir (yaxud ayələri baxımından güclüdür), (yəni, fəhmlərin ona yolu yoxdur) (əz-Zuxruf-3-4-cü ayələr). Başqa bir ayədə buyurur: “Allah göydən bir yağmur endirdi, vadilər öz tutumlarına görə onunla dolub daşdı” (əl-Rəd-17). Rəsuli-Əkrəmdən rəvayət olunan hədisdə deyilir:“Biz peyğəmbərlər insanlarla, onların ağıl və düşüncə səviyyəsinə uyğun olaraq söhbət edirik.” )Biharul-ənvar, 1-35( Belə anlaşılır ki, Quranın məna və məzmunu, onun batini mənaları ilə müqayisədə, sanki bir misal rolunu oynayır. Yəni, adi düşüncə səviyyəsinin fövqündə duran ilahi maarifi dərk etmək üçün (onları məna baxımından insan dərkinə yaxınlaşdırmaq) həmçinin, bu yüksək dəyərlərə məna körpüsü salmaq üçün insane fəhminə Allah tərəfindən hansısa məsələni başa düşməkdə misal çəkib (mənasını) onlara izah etdik. Lakin onların əksəriyyəti küfrdən başqa bir şeyə razı olmadı (nemətimizənankor olub, yalnız küfrü seçdi). Habelə, buyurur: “Biz bu məsəlləri insanlar üçün çəkirik. Onları yalnız (haqqı) bilənlər anlayırlar” (Əl-Ənkəbut-43-cü ayə). Qurani-Kərim “məsəllər” haqda bir çox yerlərdə söhbət açır. Lakin bu iki ayə ilə kifayətlənirik. Sonda qeyd etməliyik Quranın söylədikləri, onun həqiqi məqsədi olan ali maarifə nisbətən, “məsəllərdən” ibarətdir.